KROMOŁÓW

herb

Dzielnica Zawiercia od 1975 r., wieś wzmiankowana 1193 r., miasto lokowane XV w. W połowie XVI w. w posiadaniu Bonerów, od 1562 r. Firlejów, w 1669 r. kupione przez Stanisława Warszyckiego, w XVIII w. własność Gostkowskich. Prawa miejskie do 1869 r. Zachowany układ lokacyjny z czworobocznym rynkiem i ulicami wychodzącymi z narożników.




ZAWIERCIE (4kB)


położone jest na Wyżynie Krakowsko-Wieluńskiej, w północno - wschodniej części województwa śląskiego, w odległości 43 km od Katowic, 45 km od Częstochowy, 67 km od Krakowa. Miasto jest stolicą powiatu zawierciańskiego, w obecnych granicach administracyjnych zajmuje powierzchnię 85,24 km2 i liczy 55 440 mieszkańców.
Zawiercie położone jest nad źródłowymi odcinkami rzek Warty i Czarnej Przemszy. Centrum miasta leży na wysokości 325 - 340 m n.p.m., niżej położony teren nad rzeką Wartą koło Kosowskiej Niwy znajduje się na wysokości 321 m n.p.m., a najwyższy na wysokości 452 m n.p.m. koło Karlina.
Wschodnia część miasta, położona jest w centralnej części Jury Krakowsko - Wieluńskiej i stanowi punkt wejścia na teren Parku "Orlich Gniazd", stanowiąc ze względu na krajobraz wapiennych ostańców i zjawisk krasowych atrakcyjny teren turystyczny.
Przez miasto przebiega linia kolejowa łącząca Górny Śląsk z Warszawą CMK jeden przystanek do stolicy. Zawiercie, w którym z uwagi na dobre położenie i dogodne połączenia drogowe i kolejowe ulokowały swe siedziby: Huta "Zawiercie" SA, Odlewnia Żeliwa SA, Huta Szkła "Zawiercie", Przędzalnia "Zawiercie" itp.
Mimo że miasto ma charakter przemysłowy nie jest pozbawione zieleni. Drzewa, którymi obsadzone są ulice, parki, skwery, nadają specyficzny, spokojny i malowniczy wygląd.

  • historia miasta
    Nazwa Zawiercie po raz pierwszy została wymieniona w dokumencie wydanym przez Bolesława V księcia opolskiego na mocy którego nadał Mikołajowi Czenarowi grunt na zbudowanie karczmy przy stawie rybnym pod Zawierciem w 1431 roku.
    Na przełomie lat 90 XV wieku właścicielem wsi Zawiercie był Jan z Pilczy, a w 1492 roku w wyniku zamiany przechodzi ono na własność Jana Feliksa Rzeszewskiego prepozyta przemyskiego i kanonika krakowskiego i jego brata Andrzeja. Bracia Rzeszewscy po krótkim władaniu Zawierciem sprzedali je Sewerynowi Bonerowi, który w 1530 roku sprzedaje Zawiercie bratu Jakubowi. Następnym właścicielem Zawiercia był Jan Firlej Wojewoda Lubelski, a po jego śmierci Stanisław Padniewski kasztelan oświęcimski. Po śmierci kasztelana Zawiercie wróciło do rodziny Firlejów, aż do 1669 roku kiedy to jeden z członków rodziny odstąpił swoje majętności Stanisławowi Warszyckiemu.
    W 1697 roku właścicielem Zawiercia była rodzina Męcińskich, od których dobra zakupił generał Konstanty Gostkowski, którego syn Piotr sprzedał Zawiercie około 1820 roku niemieckiemu bankierowi z Wrocławia Pingsheimowi, który był właścicielem do 1864 roku.
    W roku 1827 pojawiły się dwie nazwy Małe i Duże Zawiercie. Duże Zawiercie po lewej stronie rzeki Warty przy drodze do Poręby należące do dóbr mrzygłodzkich. Małe Zawiercie leżące po prawej stronie rzeki Warty należące do dóbr kromołowskich.
    Najstarszą dzielnicą miasta jest Kromołów, który znalazł się w granicach administracyjnych miasta Zawiercie 1 lutego 1977 roku.
    Pierwsza wzmianka o Kromołowie pochodzi z roku 1193. Od 24 lutego 1519 roku na mocy przywileju króla Zygmunta Starego Kromołów uzyskał zezwolenie na urządzanie targów. Największy rozkwit Kromołowa to lata 1831 - 1860. Wówczas mieszkało w nim 72 sukienników i 55 płócienników. Jednak z biegiem lat traci on na znaczeniu na rzecz Zawiercia, do rozwoju, którego przyczyniło się wytyczenie przez jego teren kolei warszawsko - wiedeńskiej, ważnych dróg bitych, szczególnie szosy Pilica - Siewierz, oraz zakładanie przedsiębiorstw przemysłowych. 13 grudnia 1847 roku przejechał przez teren Zawiercia pierwszy pociąg. W latach 1890 - 1912 wybudowany został w stylu regencji okazały i piękny dworzec kolejowy upamiętniający 300-lecie panowania rodu carów Romanowów.
    W 1900 roku rozpoczął się proces przenoszenia agend Urzędu Gminy Kromołów z Kromołowa do Zawiercia, a rok później urząd gminy funkcjonował już w Zawierciu.
    Jak wiemy z dokumentu przedstawiciela Naczelnego Komitetu Narodowego z dnia 14 lutego 1915 roku, Zawiercie wówczas będące wsią powiatu Będzińskiego w gminie Kromołów liczyło 32 000 mieszkańców. 1 lipca 1915 roku weszła w życie ordynacja miejska z dnia 19 czerwca 1915 roku, która objęła również Zawiercie. Ten akt prawny scalił Małe i Duże Zawiercie w jeden organizm i Zawiercie uzyskało status miasta.
    Na początku XX wieku w Zawierciu funkcjonowało wiele zakładów produkcyjnych; do największych należały: TAZ - 6 000 robotników, Towarzystwo Sosnowieckie Rur i Żelaza dawniej Huldczyński - 3 000 robotników, Towarzystwo Akcyjne Reich i S-ka Fabryka Szkła - 700 robotników, Fabryka Wyrobów Lano - Kutych Ernest Erbe - 800 robotników, Fabryka Maszyn i Odlewnia Żelaza Krawczyk i S-ka - 400 robotników, Towarzystwo Akcyjne Sterm Borowe Pole produkujące klej i mączkę kostną, Fabryka Przędzy Bawełnianej T. Brendta - 400 robotników.
    Ponadto w Zawierciu istniały: dwie fabryki druciane, fabryka pudełek drewnianych, młyn parowy, smolarnia, fabryka chemiczna, dwa browary, fabryka tutek papierowych, dwie szarpalnie odpadów bawełnianych, fabryka elementów elektrycznych, w których łącznie zatrudnionych było około 1 000 robotników. Jednak w roku uzyskania przez Zawiercie praw miejskich przemysł nie funkcjonował. W 1898 roku funkcjonowały w Zawierciu cztery szkoły podstawowe: szkoła gminna, szkoła TAZ (nr 2), szkoła Huty Szkła Reicha (nr 4) i szkoła kolejowa.
    W latach następnych otwierano jedno- lub dwu- izbowe szkoły prywatne. Działała pensja Heleny Malczewskiej. W 1907r. rozpoczęło nauczanie Progimnazjum Męskie Józefa Meyera, a w 1913r. Gimnazjum Żeńskie Wandy Karczewskiej.
    W 1934r. powołano koedukacyjną Szkołę Handlową Stowarzyszenia Kupców Polskich. Po 1927r. szkoły początkowe i ludowe zostały upaństwowione i przekształcone w powszechne. Rozpoczęła działalność szkoła rzemieślnicza.
    Do 1939r. w Zawierciu czynnych było: 6 szkół podstawowych, gimnazjum męskie, gimnazjum żeńskie, koedukacyjna szkoła handlowa, państwowe gimnazjum koedukacyjne. W okresie międzywojennym w Zawierciu istniały 4 kina. W 1933r. powstał teatr kukiełek "Baj-Baju". W tym czasie oddano również dla publiczności park miejski - jeden z najpiękniejszych parków w Zagłębiu Dąbrowskim.
    Do 1903r. Zawiercie należało do parafii kromołowskiej. W 1900r. zakończono budowę neogotyckiego kościoła parafialnego pod wezwaniem św. Apostołów Piotra i Pawła budowanego przez zarząd TAZ, komitet budowy i zawierciańskich robotników według projektu inż. Hugona Kudery. Od 1925r. parafia zawierciańska należy do diecezji częstochowskiej. Przy parafii działał chór "Lira", który w 1925r. uzyskał pierwszą nagrodę wśród chórów męskich na zjeździe wojewódzkim w Kielcach.
    Zawiercie przed II wojną światową było miastem zaniedbanym w zakresie wyposażenia w urządzenia komunalne. Miało co prawda częściowo sieć wodociągową jednak nie miało kanalizacji.
    Plagą numer jeden miasta było stale rosnące bezrobocie, które wywoływało spięcia społeczne w postaci strajków i starć z policją. Najbardziej krwawą konfrontacją było starcie manifestujących z policją przed budynkiem Magistratu w dniu 18 kwietnia 1930 roku.
    Zawiercie w okresie 1939 - 1945 nie było miastem biernie poddającym się rygorom wojny. Miasto zostało zajęte przez Niemców 4 września 1939 roku lecz utworzony z mieszkańców Zawiercia Batalion Obrony Narodowej "Zawiercie" zakończył działania wojenne pod Tomaszowem Lubelskim po 19 września. Już w pierwszym dniu pobytu w Zawierciu Niemcy aresztowali mężczyzn do 60 roku życia, część ich zwolniono lecz pozostawiono zakładników, których zwolniono dopiero 10 września. Prawdopodobnie na początku czerwca 1941 roku miasto nazwano Warthenau. Pierwszych większych aresztowań Niemcy dokonali 28 - 30 kwietnia 1940 roku, a następnie w czerwcu oraz jesienią tegoż roku w ramach tzw. akcji "Płomień". Na terenie Zawiercia tajnym nauczaniem zajmowała się 36 osobowa grupa nauczycieli. W ruchu oporu brały udział ugrupowania zbrojne wszystkich formacji politycznych oraz harcerze i harcerki. Z istniejącego w Zawierciu getta w czerwcu i lipcu 1941 roku wywieziono ponad 5 500 Żydów, z tego około 4 000 zamordowano w komorach gazowych Oświęcimia. 20 stycznia 1945 roku Zawiercie zostaje wyzwolone przez żołnierzy I Frontu Ukraińskiego.
    17 lutego 1945 roku odbyło się pierwsze posiedzenie Miejskiej Rady Narodowej. Mimo przeprowadzonej akcji upaństwowienia zakładów z Zawiercia nie znikło bezrobocie. Dopiero w drugiej połowie lat 1950 problem zaczął zanikać, by w latach 1960 osiągnąć pełne zatrudnienie. Dynamiczny rozwój miasta i modernizacja przemysłu nastąpiły w latach 1970. Powstały wówczas nowe osiedla mieszkaniowe, obiekty kulturalne i sportowe, uruchomiono wiele szkół zawodowych i średnich. W latach 1980, mimo zwolnienia tempa rozwoju miasta, Zawierciu oddaje się do użytku wiele mieszkań, a przemysł nie przeżywa widocznego kryzysu. To był efekt prowadzonej przez państwo polityki dotowania.
    W latach 1990 w wyniku zmian ustrojowych i warunków funkcjonowania rynku przemysł miasta ulega stopniowo degradacji, a mieszkańcom Zawiercia zagląda w oczy widmo bezrobocia.
    W 1990 roku Rada Miejska w Zawierciu podjęła uchwałę o wyodrębnieniu 17 osiedli mieszkaniowych i 4 sołectw.
    Osiedla: Argentyna, Blanowice, Borowe Pole, Bzów, Centrum, Dąbrowica, Kromołów, Marciszów, Miodowa, Paderewskiego, Piłsudskiego, Stary Rynek, Stawki, Szymańskiego, Warty, Zuzanka, Żerkowice.
    Sołectwa: Karlin, Łośnice, Pomrożyce, Skarżyce.
    Od 1998 roku Zawiercie jest centrum administracyjnym powiatu.

    Opracowano na podstawie "Monografii Zawiercia" dr Jerzego Abramskiego